ضرب المثل گفتم آدم نمی‌شوی، نگفتم شاه نمی‌شوی اشاره به کسانی که به قدرت و پولشان می‌نازند ولی اخلاق و رفتار خوبی ندارند.

ریشه ضرب المثل

زمینه پیدایش

ضرب المثل گفتم آدم نمی‌شوی، نگفتم شاه نمی‌شوی در ایرناک ضرب المثل گفتم آدم نمی‌شوی، نگفتم شاه نمی‌شوی در ایرناک روزی روزگاری، مردی صاحب اندیشه، فاضل و دانشمند پسردار شد. این مرد تمام تلاش خود را برای تربیت صحیح پسرش به کار برد، اما این پسر به جای اینکه مایه‌ی دل خوشی پدر باشد، همیشه مایه سرشکستگی و خجالت او بود.

یک روز پسر نادان با چند مرد دعوایی به راه انداخت، و زد و خوردی انجام گرفت. افرادی که کتک خورده بودند پیش قاضی شهر رفتند و از او شکایت کردند. قاضی دستور داد پسر را که خیلی جوان بود به همراه پدرش دستگیر کنند و به دادگاه بیاورند.

وقتی مأموران قاضی آنها را دستگیر کردند و به دادگاه آوردند پدر از اعمال پسرش خیلی خجالت زده بود ولی پسرش اصلاً از رفتار خود پشیمان نبود. پدر هر جور شده با شاکیان پسرش صحبت کرد و هرکدام را با پرداخت مبلغی پول راضی کرد تا نگذارد پسرش به زندان بیفتد.

پسر که خیلی بی‌ادب و خودخواه بود به جای تشکر از پدرش، صدایش را برای پدر بلند کرد و گفت: چه لزومی داشت این همه پول را صرف رضایت آنها کنی. درست است که من آنها را کتک زدم ولی آنها هم مرا کتک زدند و در هر دعوایی یکی کتک می‌زند و یکی کتک می‌خورد، می‌خواستند دعوا نکنند.

پدر واقعاً نمی‌دانست در برابر این همه گستاخی فرزند بی‌ادبش چه بگوید. فقط گفت: تو آدم بشو نیستی. حیف از این همه زحمت که من برای تو کشیدم. این حرف به جای تشکر توست.

پسر که منتظر بهانه‌ای بود تا از پدرش دور شود، گفت: باشه! من که آدم نمی‌شوم. پس تو اینقدر خودت را اذیت نکن، من از پیش تو می‌روم تا برای همیشه از دست من خلاص شوی.

پدر حرف‌های پسرش را جدی نگرفت و هیچ چیزی نگفت ولی تصمیم پسر جدی بود. پسر جوان آن شب به خانه برنگشت. او بعد از چند روز وارد یک گروه خرابکار شد. اعضای این گروه عده‌ای جوان نادان بودند که از نظر فکری به این پسر خیلی شبیه بودند. آنها به هر جا وارد می‌شدند اموال صاحب خانه را می دزدیدند و دارایی‌اش را غارت می‌کردند آنها بعد از مدتی دزدی و غارتگری ثروت فراوانی جمع آوری کردند و روز به روز بر تعداد این گروه آشوبگر اضافه می‌شد و قدرتشان از قبل بیشتر می‌شد. تا اینکه یک روز این گروه جوانان آشوبگر تصمیم گرفتند تا وارد قصر پادشاه شوند و با کشتن حاکم خودشان حکومت را در دست بگیرند.

این گروه آنقدر قدرت داشتند که خیلی راحت توانستند وارد قصر شوند و آن را به دست آورند. فرزند مرد دانا که مدت‌ها بود با این گروه همکاری می‌کرد و جزو سران و فرماندگان دزدها محسوب می‌شد. از اولین افرادی بود که وارد قصر شد و توانست به راحتی حاکم را به قتل برساند. گروه راهزنان برای تشکر از قدرت و توانایی پسر مرد دانا که توانسته بود پادشاه را از بین ببرد او را جانشین پادشاه کردند.

مدتی که گذشت گروه راهزنان کنترل تمام امور کشور را در دست گرفتند. تا اینکه یک روز پسر مرد دانا به یاد حرف‌های پدرش افتاد که همیشه به او می‌گفت: تو هیچ وقت آدم نمی‌شوی و با این حرف‌ها او را سرزنش می‌کرد. حاکم جدید دستور داد مأموران قصر بروند، پدرش را پیدا کنند و هرجا بود دست بسته به خدمت پادشاه آورند.

مأموران شاه او را پیدا کردند و با خفت و خواری در حالی که لب و دهان او خونی بود او را به قصر آوردند و در برابر تخت پادشاه که همان پسرش بود رهایش کردند.

مرد دانا باز هم خجالت زده بود و سرش را پایین گرفته بود. ناگهان پادشاه فریاد زد: چرا سرت را پایین گرفتی، سرت را بالا بیاور و خوب مرا نگاه کن. من همان پسرت هستم که همیشه می‌گفتی آدم نمی شوی؟ به من نگاه کن و ببین که حالا پادشاه شده‌ام.

پدر نگاهی به او کرد و گفت: من نگفتم که تو شاه نمی‌شوی، گفتم که آدم نمی‌شوی. تو اگر آدم بودی دستور نمی‌دادی پدرت را با این وضعیت پیش تو بیاورند تا با او صحبت کنی. تو اگر انسان بودی خودت به دیدن پدرت می‌آمدی و با عزت و احترام با او برخورد می‌کردی.

 

پیامها

  • شرافت و ارزش آدمی به مقام و ثروت نیست.
  • کسب کمالات انسانی به مراتب، سخت‌تر از مال و مقام دنیوی است.

 

کاربرد

این ضرب‌المثل در نکوهش کسانی که به مقامات دنیوی رسیده‌اند، ولی هیچ بهره‌ای از انسانیت و اخلاق نبرده‌اند، به کار می‌رود.

 

ضرب المثل های هم مضمون

بزرگی جز به دانایی مپندار.

زینت مرد دانش است و هنر، پول را بار خر هم می‌کنند.

توانگری نه به مال است نزد اهل کمال.

خر از جُلّ اطلس بپوشد، خر است.

سگ را سگی از قلّاده کمتر نشود.

آدم را به جامه نشناسند.

آفتابه اگر از طلا هم باشد، باز جایش توِیِ خلاست.

اگر سبزی، اگر سرخی بپوشی، همان کنگر کن و کنگر فروشی.

پارسایی به خرقه‌پوشی نیست.

خوردن گندم، گاو و خر را آدم نمی‌کند.

قَلَندری به درازی مو نیست.

کار، شمشیر می‌کند نه غلاف.

ملایی به عبا و دستار نیست.

نه هر که به قامت مِهتر، به قیمت بهتر.

هر کس دو بال غاز به دوش بندد، فرشته نمی‌شود.(2)

 

اشعار هم مضمون

ـ خشم و شهوت جمال حیوان است * علم و حکمت کمال انسان است (سنایی)

ـ مردم ز علم و فضل شرف یابد * نز سیم و زر و از خز طلا رونی (ناصرخسرو)

ـ قارون گرفتمت که شدی در توانگری * سگ نیز با قلاده زرین همان سگ است (سعدی)

ـ اگر آدمی به چشم است و دهان و گوش و بینی * چه میان نقش دیوار و میان آ‌دمیت (سعدی)

ـ اگر از خرقه کش درویش بودی * رئیس خرقه‌پوشان میش بودی

ـ بزرگ آن نباشد که شاه و سترگ * بزرگ آن‌که نزدیک یزدان، بزرگ (اسدی)

ـ به صورت، آدمی کرده است نقاش * اگر مردی، به معنی آدمی باش (پوریای ولی)

ـ تن آدمی شریف است به جای آدمیت * نه همین لباس زیباست نشان آدمیت

ـ صورت زیبای ظاهر هیچ نیست * ای برادر، سیرت زیبا بیار!(3) (سعدی)

 

ریشه های قرآنی حدیثی

قرآن کریم: «وَالْعَصْرِ إِنَّ الْإِنسَانَ لَفِی خُسْرٍ إِلَّا الَّذِینَ آمَنُوا وَعَمِلُوا الصَّالِحَاتِ؛ قسم به عصر که همانا انسان در زیان و خسران است مگر کسانی که ایمان آورده و عمل صالح انجام داده‌اند». (عصر: 1 ـ 3)

امام جواد(علیه السلام):‌ «اَلشَّریفُ کُلُّ الشَّریفِ مَنْ شَرَّفَهُ عِلْمُهُ؛ شرافتمند کامل و حقیقی کسی است که دانش او، شریف و گرامی‌اش گرداند».(4)

حضرت علی(علیه السلام): «اِنَّمَا الشَّرَفُ بِالْعَقْلِ وَ الْاَدَبِ لا بِالْمالِ وَ الْحَسَبِ؛ همانا شرافت به عقل و ادب است، نه به مال و نسب».(5)

حضرت علی(علیه السلام): «اَلْمَرْءُ بِفِطْنَتِهِ لا بِصُورَتِهِ؛ ارزش ‌آدمی به هوش اوست، نه به شکل و شمایلش».(7)

 

پی‌نوشت‌ها:

1. حسن ذوالفقاری، داستان‌های امثال، تهران، مازیار، 1385، چ 2، ص 739.

2. غلامرضا حیدری ابهری، حکمت‌نامه پارسیان، قم، نشر جمال، 1385، چ 1، صص 431 ـ 435.

3. همان، صص 431 ـ 433.

4. ابوالحسن اربلی، کشف الغمة، ترجمه: سید هاشم رسولی محلاتی، بیروت، دارالکتاب الاسلامی، 1401 هـ.ق، چ 1، ج 3، ص 140.

5. مصطفی درایتی، تصنیف غررالحکم، قم، دفتر تبلیغات اسلامی، چ 1، ح 5109.

6. شیخ طوسی، امالی طوس، قم، مؤسسه بعثت، 1414 هـ.ق، چ 1، ص 536.

7. تمیمی آمدی، غررالحکم و دررالکلم، ترجمه: سید جلال الدین محدث، تهران، دانشگاه تهران، 1360، چ 3، ح 2167.

بازدید : 2,254 بار
(0 رای)
ضرب المثل گفتم آدم نمی‌شوی، نگفتم شاه نمی‌شوی5 out of 5
1 votes

نوشتن نظرات

توجه : ارسال پیام های توهین آمیز به هر شکل و با هر ادبیاتی دور از فرهنگ ایرانی ما است لذا از ارسال اینگونه پیام ها جدا خودداری فرمایید.


تصویر امنیتی